Een journalist van Tubantia moet zich als verdachte melden bij de strafrechter en dat is een slecht signaal. Het Openbaar Ministerie wilde hem niet vervolgen, maar het Gerechtshof heeft nu bevolen dat dit wel moet. Nu staan journalisten absoluut niet boven de wet, maar in dit geval speelt er iets anders. Het gaat namelijk om smaadschrift en dan begeven we ons op glad ijs als goedwillende journalisten daarvoor strafbaar kunnen zijn.
Eerst maar eens de casus zelf, daarna de uitleg waarom het zo ongewenst is om de journalist voor de strafrechter te slepen. De regionale verslaggever in kwestie schreef in 2024 een reeks artikelen over de activiteiten van een vrouw, die jarenlang spirituele sessies leidde.
Wantoestanden
Deelnemers aan de spirituele groep vertelden de journalist uitgebreid over uitwassen en wantoestanden. De leidster deed na publicatie vervolgens aangifte van smaadschrift, omdat ze door de publicaties werd geconfronteerd met intimidatie en publieke pesterijen, maar het Openbaar Ministerie zag er geen heil in.
Wat het OM betreft waren de stukken weliswaar ‘beledigend’ voor de vrouw, maar vielen ze binnen de journalistieke vrijheid en waren er geen strafbare uitingen te vinden.
Artikel 12
Via een artikel 12 procedure probeerde de leidster alsnog vervolging af te dwingen en hoewel het Hof haar grotendeels ongelijk gaf, werd er wel bevolen tot vervolging op basis van een specifiek artikel.
Dat komt omdat in een stuk van 11 mei 2024 volgens het Hof de suggestie wordt gewekt dat de vrouw uit Hengelo zich schuldig heeft gemaakt aan onder meer arbeidsuitbuiting en kindermishandeling. In het stuk wordt zij bij naam en toenaam genoemd en is een foto van haar huis geplaatst.
Tot zover de casus zelf. Dan de duiding.
Maatschappelijk
Het punt met smaadschrift is als volgt: anders dan bij laster (waar het moet gaan om aantoonbare leugens) draait het bij smaad om (met opzet uiten van) typeringen die helemaal niet onwaar hoeven te zijn, maar schadelijk zijn voor de goede naam en eer van de aangever en waar bovendien geen maatschappelijk belang bij gediend is.
Zo mag je bijvoorbeeld niet de woonomgeving van een verder volslagen onbekend iemand vol plakken met posters waarop je zijn strafblad afdrukt. Je maakt je dan niet schuldig aan leugens, maar verwoest wel de reputatie van zo’n persoon. Zonder maatschappelijk doel.
En dan komen we bij een heikel punt, want het is bij uitstek de maatschappelijke taak van journalisten om misstanden aan te kaarten. Dat het onderwerp van een artikel daarbij enige schade oploopt is een logisch gevolg, maar niet de (volle) verantwoordelijkheid van de journalist.
Een artikel bijvoorbeeld over fraude door een directeur of het gesjoemel met een cv zal onvermijdelijk schade veroorzaken aan iemands reputatie, maar dat is natuurlijk niet de schuld van de journalist. Die doet gewoon zijn werk.
Scheve schaats
We moeten de zaken niet gaan omdraaien, het is immers het lijdend voorwerp dat in eerste instantie een scheve schaats reed, daar kun je de persoon die er vanuit zijn vakgebied aandacht aan schenkt niet verantwoordelijk voor houden.
Het is nu uiteraard nog wel de vraag of de journalist in kwestie genoeg bronnen en bewijzen heeft om te mogen publiceren over kindermishandeling en arbeidsuitbuiting. Want naarmate de gepubliceerde uitingen ernstiger zijn, neemt de plicht ook toe om zaken goed te onderbouwen.
Maar als de typeringen een afdoende onderbouwing kennen, dan is het zeer onwenselijk om een journalist te vervolgen voor bepaalde verwijten en dat heeft te maken met het chilling effect. Een effect dat op kan treden als journalisten blootgesteld worden aan strafvervolging bij het aankaarten van misstanden. Het risico bestaat immers dat verslaggevers minder op durven te schrijven en zo hun taak als waakhond niet meer goed uit kunnen oefenen.
UvA
Ik heb daar zelf vorig jaar ook mee te maken gehad toen ik schreef over een in ongenade gevallen in Nederland zeer bekende voormalige docent. Ik schreef op dat de man een psychiatrisch patiënt is en dat hij een huisgenoot had bedreigd in zijn woning. Dat deed ik niet zomaar.
In die periode was de man namelijk letterlijk gedwongen opgenomen in een crisisopvang en sprak hij zelf over het gegeven dat de psychiater hem had verteld dat hij psychoses had. Daarnaast stelde hij – wederom zelf – dat zijn huisgenoot een melding tegen hem bij de politie had gedaan vanwege een bedreiging.
Ondanks dat ik de woorden van de man louter herhaalde, werd ik ter verhoor geroepen bij de politie in Amsterdam. Dat verhoor was van korte duur, ik gaf aan dat ik inderdaad deze uitingen had gedaan en dat mijn bron (onder meer) de man zelf was. Ik wees daarnaast op het chilling-effect.
De man was langdurig in de media en bovendien zelf lange tijd erg actief in het publieke domein. Mijn typeringen waren dan ook wat mij betreft journalistiek verantwoord en gaven simpelweg duiding aan een man die het spoor danig bijster was geraakt.
Sepot
Wat mij betreft was de kous daarmee af, maar tot mijn stomme verbazing kreeg ik een paar weken later een brief van het Openbaar Ministerie in Amsterdam, waarin ze stelden dat ik mij schuldig had gemaakt aan smaadschrift. Het OM wilde echter verder geen vervolging instellen (mede door het strafbare gedrag van de man zelf) en seponeerde de zaak voorwaardelijk.
Dat is juristentaal voor: niet meer doen, anders kunnen we je alsnog vervolgen.
Nou heb ik al allerlei juridische procedures lopen (tegen anderen), dus ik heb het maar laten gaan, maar eigenlijk is het te gek voor woorden.
Vonnis
Helemaal als je bedenkt dat de man niet veel later in de rechtbank in Amsterdam terecht moest staan bij de Meervoudige Kamer, nadat tien mensen (waaronder ondergetekende) aangifte tegen hem hadden gedaan. Van ziekenhuismedewerkers en medewerkers van de UvA tot een journalist (wegens het herhaaldelijk neerzetten als kinderverkrachter) en een huisgenoot.
De laatste had aangifte gedaan van….bedreiging.
Kauw er eens op, zou ik zeggen. Het OM verwijt mij dus te stellen dat de man iemand had bedreigd, terwijl ze hem dus zelf voor de rechter brengen wegens bedreiging.
Tijdens de zaak werd niet alleen (wederom) duidelijk dat de verdachte wekenlang in een crisisopname had gezeten, maar ook dat het nu beter met hem gaat omdat hij inmiddels antipsychotica slikte. In de afweging met betrekking tot de strafmaat stipte de rechtbank het volgende aan:
Psychisch
‘Daarbij houdt de rechtbank rekening met de verminderde toerekeningsvatbaarheid van verdachte. De rechtbank acht het van groot belang dat het op dit moment goed gaat met verdachte, omdat hij nu medicijnen slikt voor zijn psychische problematiek’
Ten aanzien van de bedreiging van de huisgenoot, merkt de rechtbank het volgende op:
‘De rechtbank acht op grond van de aangifte, het proces-verbaal van het verhoor van verdachte en verklaring van verdachte ter terechtzitting ten slotte ook bewezen dat verdachte dit ten laste gelegde feit heeft begaan….De rechtbank acht daarom de ten laste gelegde bedreiging met zware mishandeling bewezen’
Wat ik had geschreven, klopte dus gewoon. En was journalistiek relevant.
Chilling
Nu is het zo dat ik zelf geen last heb van het chilling effect. Ik zal altijd blijven schrijven hoe het zit en aangiftes en zelfs voorwaardelijke sepots doen daar geen afbreuk aan. Sterker nog: zelfs met dit verhaal loop ik het risico dat het OM alsnog tot vervolging over zal gaan, maar ik weiger mij de mond te laten snoeren als ik zaken opschrijf die gewoon kloppen.
Maar niet iedereen zit zo in elkaar en het is wel degelijk zo dat andere journalisten – wellicht met minder ervaring – wel drie keer nadenken voor ze een misstand aan de kaak stellen als er strafvervolging tegenover staat.
Journalisten staan niet boven de wet, laat dat duidelijk zijn.
Risico
Als ze zich schuldig maken aan diefstal, bedreiging of laster dan lopen zij ook het risico om vervolgd te worden. En dat is prima. Maar juist bij smaadschrift wringt het heel erg. Omdat een journalist namelijk nooit de kwade opzet heeft om iemand te beschadigen, maar louter misstanden aan de kaak wil stellen of wil duiden waarom mensen doen wat ze doen. De schade aan een ander is dan ook helemaal niet het doel, maar het gevolg.
Een wezenlijk verschil.
Als die misstanden en duidingen voldoende onderbouwing kennen, dan is het betrekken van het strafrecht een zeer ongewenste ontwikkeling, met mogelijk grote gevolgen. Dan bind je de journalistiek ten onrechte een muilkorf om.
Waardeer dit artikel!!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Je kunt me ook met een vast per bedrag per maand steunen: klik dan hier. Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.