Het is niet mijn specialisme en dat blijft tricky. Toch wil ik iets zeggen over de protestboeren die weer actief zijn. En nu zelfs mogelijk door een illegaal gecreëerde file twee doden op hun geweten hebben en meerdere gewonden. Uit onderzoek blijkt dat een deel van Nederland klaar is met deze wijze van demonstreren. De bredere vraag is: waar eindigt het recht om te boeren en begint ons recht?
Afgelopen week deed EenVandaag een peiling onder bijna 20.000 leden van hun opiniepanel. Het resultaat is duidelijk. Twee derde (65 procent) heeft geen sympathie voor boeren die op de snelweg protesteren. Dit is overigens niet anders dan bij de wegblokkades van Extinction Rebellion (XR), een grote meerderheid in Nederland is hier ook tegen (zelfs 80%).
Voor ik verder ga: ik heb helemaal niets tegen boeren. Ik ben zelf weliswaar opgegroeid in een studentenstad (Groningen), maar het boerenleven is in deze provincie nooit ver weg en ik heb jarenlang voor meerdere media in boerengebied gewerkt als journalist. Ik heb zelfs op meerdere boerenbedrijven gewerkt, in Nederland, in Nieuw-Zeeland en Australië.
Ik beweer niet alles te weten over het boerenleven, maar ik heb er wel ervaring mee.
Veeteelt
Het gaat hier ook niet om problemen met de volledige boerenstand in Nederland, maar vrij specifiek om de intensieve veeteelt. Zij maken slechts 7 tot 9% van het totaal uit, maar zijn verantwoordelijk voor het allergrootste deel van de problemen.
Dan hebben we het niet alleen over de zeer schadelijke stikstof, maar ook over broeikasgassen. Wat boeren betreft: methaan. Die stof zorgt voor een zeer sterk broeikaseffect.
Van de ongeveer 50.000 boerenbedrijven in Nederland is minder dan 5000 gespecialiseerd in de intensieve veeteelt.
Dat is tevens ook voor een groot deel mijn kritiek op het frame van de boeren dat als zij verdwijnen ons voedsel en de leefbaarheid van dorpen verdwijnt.
Dat is echt evidente onzin.
Negentiende eeuw
Ten eerste omdat dit proces (leegloop) in het laatste kwart van de negentiende eeuw al begon en (mede) verder door de Industriële Revolutie werd aangejaagd. Mensen trokken weg uit het platteland en gingen in fabrieken werken. De ‘modernere’ leegloop begon in de jaren ’90. Jongeren trekken weg uit regio’s zoals Noordoost-Groningen, Zeeuws-Vlaanderen en de Achterhoek naar de (universiteits)steden voor studie en werk.
Net zoals winkels en buslijnen uit dorpen verdwijnen omdat er in de stad meer winst te behalen is, verkoopt de boer zijn knollen ook niet meer in zijn eigen dorp. Mede mogelijk gemaakt door miljarden aan EU-subsidies trouwens. Alleen de Nederlandse boeren krijgen per jaar al bijna een miljard euro uit Brussel.
Ten tweede omdat het eindoordeel van nieuw beleid helemaal niet wil zeggen dat boeren massaal verdwijnen. Het gaat immers grotendeels slechts om 7 tot 9% van de boeren. En zelfs die hoeven niet allemaal weg.
Stikstof
Deze (grootschalige) manier van boeren is de grootste veroorzaker van de stikstofneerslag (depositie) en methaanuitstoot. Het is de combinatie van veevoer, de enorme hoeveelheid dierlijke mest en ammoniakuitstoot. Dat zorgt (mede door vervuilende industrie en verkeer uiteraard) voor een zware belasting van de bodem, verdringing van zeldzame planten en dieren en een onheilspellende klimaatverandering.
Ja, leuk allemaal Chris. Maar wat ga jij straks eten dan als de boeren er niet meer zijn? Nou, precies wat ik nu eet.
Uit een recent onderzoek van de Universiteit van Wageningen blijkt: onze boeren voeden de wereld niet, de wereld voedt ons vee. Nederland importeert per saldo juist meer voedsel dan het exporteert. Van alles wat Nederlandse boeren en tuinders aan landbouwproducten produceren, is ongeveer 75% bestemd voor de export.
Grond
Varkensvlees? We exporteren 70 procent. Melk en zuivel? Ongeveer 70 procent. Van al het rundvlees dat in Nederland wordt geproduceerd, is ruim 90 procent bestemd voor de export. Nederland heeft 1.6 miljoen landbouwhectare in gebruik, maar gebruikt maar liefst 4.7 miljoen hectare landbouwgrond in het buitenland.
En hierbij is de veehouderij de grootste afnemer.
Dus nee, het klinkt wellicht mooi op een protestbord, maar ons eten komt goeddeels niet van Nederlanders boeren. We consumeren met zijn allen letterlijk grote hoeveelheden buitenlandse producten en grondstoffen.
Mysterie
Dat die maximaal 9 procent zo hard blaast, is overigens bepaald geen groot mysterie. De intensieve veeteelt wordt gedragen door grote financiële belangen van de veevoerindustrie en – in het kielzog – de (vee)transporteurs, slachthuizen en melkindustrie. Vergeet ook niet dat BigAgro een flinke vinger in de pap heeft van het reclamebureau dat zich BBB noemt.
De boeren in kwestie zijn bepaald geen onderdeel van ongehoord Nederland.
Ik voel overigens niet alleen mededogen met de boeren omdat ik ze door mijn werk heb leren kennen als eerlijke en hardwerkende mensen, maar ook omdat deze agrarische ondernemers door opeenvolgende regeringen steeds werden geconfronteerd met nieuwe regels en regeltjes. Sterker nog: het was de overheid die de boeren stimuleerde tot het vergroten van de productie en effectiever en meer produceren voor de wereldmarkt.
Samen met adviseurs van veevoederbedrijven en banken overigens. Zoals altijd: Follow the money.
Investeren
De boeren hebben door de geschiedenis heen flink moeten investeren en de ongenadige banken bleven daarbij ruimhartig leningen geven, waardoor veel (maar lang niet alle) boeren met een schuldenlast kampen. Het is dan ook meer dan terecht dat onze overheid de plicht heeft om de boeren ruimhartig te steunen in de onvermijdelijke transitie naar een andere agrarische invulling in Nederland.
Hierbij dient wel opgemerkt dat de intensieve veeteelt die opstelling en sturing van de overheid vergenoegd accepteerde, maar nu ineens mordicus ageert tegen overheidssturing…
Verwoestend
Dat gezegd hebbende: we weten al sinds de jaren ’70 dat de uitstoot van boeren een verwoestend effect heeft op onze natuur. Door de schaalvergroting en intensivering van de veeteelt kwamen wetenschappers er bijna zestig jaar geleden al achter dat de uitstoot van ammoniak explosief toenam. Die uitstoot zorgde voor vermesting en verzuring van de bodem.
In de jaren 80 kwam daar de crisis rond de zure regen bij. Stikstof uit de landbouw werd geïdentificeerd als een van de hoofdoorzaken van de zure regen. Bossen en vennen raakten ernstig beschadigd.
De overheid voerde toen de eerste mestwetgeving in om het probleem te lijf te gaan.
Regering
De huidige stikstofcrisis is in tegenstelling tot wat veel boze boeren denken ook niet zomaar een vrijblijvend plannetje van de huidige regering. Nederland heeft al veel eerder strenge Europese natuurwetten ondertekend. De huidige maatregelen die op tafel liggen, zijn nodig omdat rechters die wetten gingen handhaven en de overheid de opdracht gaf om de eigen beloftes na te komen.
Nu kan een deel van de boeren de verweerde kop in de stikstofrijke bodem blijven steken, maar de intensieve veeteelt stoot in Nederland meer stikstof uit dan het verkeer en alle industrie samen. Ze zijn goed voor zeker 60% van de totale uitstoot.
Zelf slachtoffer
Let wel: het gaat hier niet om de onschuldige stikstof in de lucht die wij inademen (N2), maar om de verbindingen met stikstof die wél schadelijk zijn, zoals ammoniak (NH3) en stikstofoxiden (NOx). De Nederlandse stikstofuitstoot is de hoogste van Europa: per hectare stoten we ongeveer 4 keer zo veel uit als het EU-gemiddelde. Die uitstoot is niet alleen schadelijk voor de natuur, maar bij inademing ook voor onszelf.
De ironie wil dat boeren daar zelf als eerste slachtoffer van zijn.
Varkenshouders hebben vaker last van astma of bronchitis door fijnstof en ammoniak in stallen. Boeren lopen een groter risico op infectieziekten die van dieren op mensen overgaan en wie werkt met chemische middelen tegen onkruid of insecten, loopt op de lange termijn een hoger gezondheidsrisico.
In Frankrijk is dit fenomeen al heel wat jaren bekend. De kaart van Parkinson-patiënten loopt precies over de lokaties waar de wijnboeren zitten. De boeren vergiftigen letterlijk zichzelf.
Laten we zeggen dat het beslist geen toeval is dat de politieke partij BBB niet wil spreken over landbouwgif, maar het consequent heeft over gewasbeschermingsmiddelen. Zo hou je je jezelf en je achterban voor de gek.
Sloper
Hoe je er verder ook over denkt: we hebben in Nederland (en binnen Europa) afgesproken dat we waarde hechten aan de natuur. En dat is niet omdat ‘vieslinkse’ gekken’ zo dol zijn op wat verschillende boompjes en planten. Dat is zo omdat als je de natuur sloopt, je jezelf sloopt.
Zoals de bekende bioloog David Attenborough eens heeft gezegd: de wereld kan zonder de mens, haal de bij weg en alles stort in elkaar. En dat is geen loze kreet. Als je oorspronkelijke planten worden overwoekerd door planten die wel goed gaan op stikstof heeft dat zeer negatieve gevolgen. Niet alleen de diversiteit aan plantensoorten neemt af, maar ook diersoorten die van zulke planten afhankelijk zijn, zoals vlinders en wilde bijen. De afname van deze insecten heeft tot gevolg dat er minder voedsel is voor insectenetende vogels en zoogdieren.
Door dit soort kettingreacties gaat de biodiversiteit steeds verder achteruit.
Om de problemen tegen te gaan heeft de overheid een stikstofnorm bedacht, maar door de enorme vervuiling van de boeren is die norm al zo zwaar overschreden dat de woningbouw in Nederland tot stilstand is gekomen en we zelfs problemen krijgen met onze waterhuishouding en de kwaliteit van onze lucht.
Natuurlijk is dit allemaal bondig samengevat (zaken zijn altijd oneindig complexer dan je in een enkele column kunt vatten), maar daar komt het wel op neer. En dan kun je je gaan afvragen of boeren (op deze manier) nog wel toekomst heeft in Nederland.
Afhankelijkheid
Dat we voor onze voedselvoorziening eigenlijk niet afhankelijk moeten zijn van andere landen is natuurlijk een mooi streven, maar tergend naïef. Nederland is niet bepaald een eiland en we zijn van heel veel zaken zeer sterk afhankelijk van andere landen. Sterker: zonder de handel met andere landen kunnen we niet eens voortbestaan.
Denk bijvoorbeeld alleen al aan de import van energie (olie hebben we nauwelijks, gas is snel opgeraakt en er staat een stop op door de gasbevingen), maar ook: hoogwaardige technologie, industriële grondstoffen en consumptiegoederen. Belangrijke categorieën waarin die afhankelijkheid het grootst is, zijn niet de minste: minerale brandstoffen, elektronica, machines en specifieke kritieke grondstoffen.
XR
Even tijd voor een uitstapje.
Want in het hele boerenprotest komt nog iets terug. De domme vergelijking tussen de XR-blokkades en de boerenfiles. Hoe je verder ook over wegblokkades denkt (ik vind het een vorm van chantage), de twee zijn onvergelijkbaar.
Het stuk waar XR demonstreert is geen snelweg. Het is een stadstraat naast het Malieveld, tussen twee kruispunten met verkeerslichten, waar je niet harder dan 50 km/h mag. Auto’s moeten vanuit stilstand een haakse bocht maken om de Utrechtsebaan op te rijden.
Hekken
Ten tweede: XR verwittigt de gemeente, heeft een eigen orde- en blokkadedienst en komt lopend vanaf het Malieveld ter hoogte van het eerste kruispunt rustig de weg op lopen op het moment dat auto’s voor het rode verkeerslicht wachten. In vrijwel alle gevallen sluit de gemeente daarna meteen de weg af met hekken.
Dat is echt iets anders dan met 120 km/h plus op een file afdenderen die je niet verwacht en die ook niet aangekondigd is.
Dan de onzin dat XR niet van de weg werd gehaald: in alle gevallen werden ze dat wel degelijk en nog met geweld ook. De lange lat werd ingezet, mensen werden bij de neus of oren gepakt of moesten lang in het ijskoude water van een waterkanon zitten. Er zijn inmiddels ook meerdere XR-leden veroordeeld, zowel voor het oproepen tot de demonstratie als het blokkeren van de weg,
Dat er meestal niet acuut werd ingegrepen en geen boetes volgden, is ook logisch. Het afvoeren van honderden (tot wel 2000) demonstranten kost veel tijd en inzet. De ME moet eerst verzamelen en het wachten is altijd op de ingehuurde stadsbussen voor vervoer.
Daarnaast moeten eerst ook gehandicapten en kinderen uit de groep worden gehaald en moet er gewaarschuwd worden.
Beboeten
Het beboeten is veel lastiger dan je denkt, bij duizenden demonstranten moet je namelijk speciale identiteitsstraten (op enige afstand van de demonstratieplek) in gaan richten waar heel veel personeel alles moet gaan verwerken.
En dan nog een dom frame: dat het Openbaar Ministerie (OM) XR met rust laat. Dat is niet zo. Er ligt een lijst aan leden van XR die inmiddels veroordeeld zijn door de rechter, zelfs voor louter oproepen tot een blokkade. Voor vernieling en ook voor het blokkeren zelf.
Als je er een eerlijke mening over wil hebben, dan moet je concluderen dat de XR-blokkades veiliger zijn (er zijn ook geen doden of gewonden gevallen), dat ze met MEER geweld worden begroet, wel degelijk worden opgebroken en leden ook worden vervolgd.
Daarnaast zou je ook nog eens heel goed objectief kunnen betogen dat XR voor een betere wereld strijdt voor ons allen en die 9% boeren voor hun ‘recht’ om te blijven vervuilen. Dan kun je alsnog een blokkade irritant vinden, maar de insteek en motivering is van een andere orde.
Het einddoel is ook nog eens veel breder gedragen door de samenleving. Ongeveer 70% van de Nederlanders staat achter de doelstelling van XR om de fossiele subsidies af te bouwen.
Rechten
De vraag ligt wat mij betreft nu voor waar het recht om te boeren eindigt en waar ons recht begint. Ons recht om voldoende woningbouw te hebben voor onze kinderen. Ons recht op een evenwichtige balans in de natuur. Ons recht op schoon drinkwater en schone lucht.
Bedenk ook: grond is zeer kostbaar in Nederland. De primaire landbouw in Nederland (akkerbouw, veeteelt en tuinbouw) gebruikt 54% van de grond voor slechts een deelname van 1.4% in ons Bruto Binnenlands Product (BBP). De vraag is dan gerechtvaardigd waar het recht om te boeren eindigt en waar het recht op wonen of milieukwaliteit begint.
Misschien klinkt het hard, maar het lijkt mij echt niet te veel gevraagd om eindelijk eens werk te gaan maken van het einde van de intensieve veeteelt. Dat hoeft niet het einde te betekenen van de boeren, wel van de boeren die niet willen veranderen en blijven volharden in bedrijven waar tienduizenden dieren worden gehouden om een bizar hoge productie vol te kunnen houden.
Productie voor het buitenland dus. En zoals eerder gezegd: dat krijgt bevestiging in een recent onderzoek van de Universiteit van Wageningen: onze boeren voeden de wereld niet, de wereld voedt ons vee. Nederland importeert per saldo juist meer voedsel dan het exporteert. Nederland heeft 1.6 miljoen landbouwhectare in gebruik, mar gebruikt maar liefst 4.7 miljoen hectare landbouwgrond in het buitenland.
Privilege
Hoewel ik mij realiseer dat het een geprivilegieerd standpunt is (omdat ik duurder vlees kan betalen), kunnen we prima zonder kiloknallers in de supermarkt en kunnen we best aanzienlijk minder vlees eten.
Je kunt je namelijk afvragen wat beter is voor je kinderen: iedere dag een kiloknaller op het bord of drie keer per week een goed stuk vlees. Er zijn bovendien prima alternatieven voor vlees te vinden. Hier komt nog eens bij dat conservatieve krachten graag verwijzen naar ‘vroeger’.
Toen alles beter was en de boeren nog gewoon mochten boeren.
Nou, prima. Rond 1950 at de Nederlander gemiddeld 17 kilo vlees per jaar. Nu is dat ongeveer 37 kilo. Onderzoekers van de Universiteit van Wageningen hebben ook ontdekt dat als we allemaal volgens de Schijf van Vijf zouden gaan eten we 60% minder landbouwgrond nodig zouden hebben.
Eerlijk
Wat mij betreft liggen daar ook kansen voor boeren die kleinschaliger en milieuvriendelijker te werk kunnen gaan. Met een eerlijke prijs voor hun product. Dat de prijs voor vlees en dergelijke producten dan omhoog zal gaan, zal een ‘offer’ zijn die wij als niet-boeren moeten brengen. Omdat verandering nooit alleen maar leuk is.
Maar dan kan dit land wel van het slot af.
Voor de mensen die menen dat dit allemaal klinkt als een (politieke) keuze: dat is het dus niet. We leven als mens niet in een eigen bubbel waar we alles maar kunnen maken. We zijn onderdeel van een ecosysteem en als we dat systeem slopen, slopen we onszelf.
Zoals we verplicht over moeten stappen van fossiel naar duurzame energiewinning (omdat fossiel gewoon opraakt), zo zullen we ook over moeten stappen op anders boeren omdat we onszelf anders steeds verder beschadigen.
Waardeer dit artikel!!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Je kunt mij ook met een vast bedrag per maand steunen: klik dan hier. Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.