Het is nu 25 jaar geleden dat ik voor het eerst een rechtszaal binnenstapte om als journalist verslag te doen van de misdaad. Ik nader langzaam maar zeker de 11.000 rechtszaken, waar ik het publiek in kranten (regionaal en landelijk) en online over mocht informeren. Maar wat heb ik daar eigenlijk van geleerd? Daarom een verhaal over mijn eigen conclusies na al die jaren rechtbankverslaggeving.
Het is niet heel eenvoudig om conclusies te trekken. Iedere zaak is uniek, alle verdachten zijn anders, de strafbare feiten zijn anders, de omstandigheden zijn anders.
Maar hier is wat ik in grote lijnen heb geleerd:
Deugen
Ten eerste heb ik de overtuiging gekregen dat iedereen in staat is om de meest vreselijke daden te plegen. Het beeld van de in- en inslechte boeven die ver van ons af staan en niet zelden in de media worden omschreven als ‘beesten’, raak je snel kwijt als je dit werk doet. Dat ‘de meeste mensen deugen’ is niet iets wat je mij zult horen zeggen.
De meeste mensen deugen namelijk slechts voorwaardelijk.
Het is relatief eenvoudig om je aan je de wet te houden en gewenst gedrag te vertonen als je goed in je vel zit, mentaal gezond, een fijn netwerk om je heen hebt, een veilige woning, een liefdevolle relatie en een uitdagende baan waar je veel plezier in hebt.
Als basiszaken in het leven van een mens echter wegvallen, vervagen grenzen snel en zijn wij bijna allemaal in staat tot vreselijke daden.
Eenieder die anders beweert, overschat zichzelf schromelijk.
Boeven
Voor mensen die wel eens een rechtszaak bij willen wonen (wat onder meer kan via @realtwitcourt) is het wellicht een kleine teleurstelling, maar echte boeven zult u weinig tegenkomen.
Los van onderwereldfiguren en veelplegers, zijn het doorgaans hele gewone burgers die voor het hekje staan. Met hele gewone levens. Burgers die ergens een afslag hebben gemist en niet zelden in schrijnende omstandigheden verkeren.
Door een hardnekkige verslaving, een plotselinge scheiding, een stoornis of een ontslag.
Stoornissen
Natuurlijk is het niet zo dat iedereen na een tegenslag in de fout gaat. Vaak is er dan ook meer aan de hand. In rechtbankland is het bijna vaste prik: verdachten kampen heel erg vaak met een stoornis.
In detentie ligt het percentage stoornissen torenhoog met 80%.
Het adagium van domrechts: ‘zal wel een verwarde man zijn volgens links’, is gewoon een keihard feit. Wat overigens meteen bewezen wordt als domrechts moet verklaren waarom een van hen een aanslag pleegt.
Dan geloven ze het namelijk ineens wel.
We komen het als (rechtbank)verslaggevers vrijwel dagelijks tegen en met name als het gaat om levensdelicten, andere ernstige geweldsfeiten en bijvoorbeeld stalking is er van alles mis in het hoofd van de verdachte. Bewezen mis, onderzocht door deskundigen die er verstand van hebben.
Verklaring
Dat is natuurlijk geen excuus voor strafbaar gedrag (al kan het ervoor zorgen dat iemand niet strafbaar is), maar wel een verklaring. Mensen die bijvoorbeeld in een heftige psychose zitten hebben echt niet meer de vrijheid om hun eigen wil te bepalen. Ze worden ‘gestuurd’ door een ziek brein en daar kunnen ze zelf doorgaans niets aan doen.
Daar kun je overigens nog best een hele boom over opzetten (want hoe denk je er over als zieke mensen ‘bewust’ hun medicatie laten staan of drugs gebruiken terwijl ze weten wat voor effect dat heeft op hun gedrag?), maar in de regel is het niemands schuld als het eigen brein op hol slaat.
Het is bepaald geen benijdenswaardige situatie en deze mensen (en hun slachtoffers) verdienen mildheid en een goede en effectieve aanpak om recidive te voorkomen.
Rechtvaardigheid
In tegenstelling tot wat de boosmensen altijd roepen, staat rechtvaardigheid nog altijd hoog in het vaandel van de rechtspraak. Er wordt doorgaans serieus en goed gekeken naar alle belangen: die van de maatschappij, van de slachtoffers en van de verdachte.
Zowel het OM als de rechters nemen hun werk meestal uiterst serieus en proberen oprecht een goed beeld te krijgen van alle omstandigheden. Daar waar het OM nog wel eens te eenzijdig wil kijken (wat deels ook hun taak is), zijn rechters vrijwel altijd genegen om echt en in volle omvang te kijken wat waar is en wat niet.
Ze laten zich daarbij doorgaans ook niet afleiden door beeldvorming, al is het natuurlijk niet helemaal te voorkomen.
Rationaliteit
Een van de redenen dat ik nog altijd graag in rechtszalen kom is het gegeven dat rationaliteit hoogtij viert. Er wordt altijd gewerkt met argumenten, er wordt gezocht naar feiten en in de regel verlopen rechtszaken ordelijk en netjes.
Kom er nog maar eens om als je kijkt naar de zwaar gepolariseerde en doorgaans asociale wereld van de sociale media, waar akelig veel mensen niet in staat blijken om te onderbouwen wat ze zo losjes beweren.
Terwijl ze nog nooit een rechtszaal van binnen hebben gezien en vanaf de bank hun onwetendheid etaleren.
De rechtszaal is wat dat betreft een baken van de rede. Een plek waar nog op een volwassen en inhoudelijk kritische wijze tegen zaken aan wordt gekeken en waar de aanklager en de advocatuur niet wegkomen met loze opmerkingen of beweringen zonder onderbouwing.
Velen kunnen nog iets leren van de mores in de rechtszaal.
Dwaling
Ik ga hier uiteraard zeker niet beweren dat iedere zaak en ieder vonnis perfect is. Rechtspraak blijft mensenwerk. Maar het is ook kwaadaardig om te zeggen dat er in Nederland velen onschuldig vastzitten. Het komt zeker voor, maar in de regel zitten vonnissen goed in elkaar. Ook hier zaaien de media een verkeerd beeld (deels niet te voorkomen) door gerechtelijke dwalingen breed uit te meten zonder context.
Iedere dwaling is zeer ongewenst, maar we moeten niet vergeten dat rechters ieder jaar ongeveer 75.000 strafzaken behandelen. Het is eigenlijk een klein wonder dat het niet vaker verkeerd gaat.
Respect
Hoewel de rechtspraak een instituut is dat hoog scoort onder Nederlanders als het om vertrouwen gaat (ongeveer 75%), mag er wel wat meer respect uitgaan naar het OM en de rechtspraak. Er wordt hard en doorgaans integer gewerkt, door mensen met een passie voor hun vak.
Het valse frame dat rechters en officieren politiek gekleurd zijn, wordt graag gebruikt door gewetenloze populisten, maar het slaat nergens op. Feiten, daar gaat het om. Er wordt getoetst aan de wet, niet aan de eigen voorkeuren.
Iets waar populisten doorgaans geen boodschap aan hebben, in hun zucht naar onbeperkte macht. In hun poging om alles en iedereen verdacht te maken gaan ze schaamteloos over de grenzen van het fatsoen en de rede.
Begrip
Wat ik ook heb geleerd, en snel ook: begrip is geen rechtvaardiging. Best veel mensen worden boos als je zaken probeert te duiden en zeker als het gaat om kindermisbruik.
Maar begrip is bepaald geen rechtvaardiging.
Het is de taak van de journalistiek om inzicht te krijgen in waarom mensen doen wat ze doen. Dat wil niet zeggen dat je de acties van mensen goedkeurt, het betekent alleen maar dat je probeert om te begrijpen waarom mensen bepaalde dingen doen.
Niet alleen is dat een taak van de journalist, het speelt ook een belangrijke rol in de rechtspraak. Want als je niet weet wat de motieven zijn van daders, dan kun je recidive ook niet voorkomen. Er is nogal een verschil tussen daders die handelen vanuit een specifieke stoornis (pedofilie bijvoorbeeld) of vanuit andere motieven.
Zoals het ook goed is om te begrijpen waarom mensen bijvoorbeeld hulpverleners aanvallen of zich schuldig maken aan stalking van hun ex of anderen.
Straffen
De heilige mantra van politici: we moeten zwaarder straffen. Dat zal dat tuig van de richel leren!
Als rechtbankverslaggever leer je al snel dat afstraffen een noodzakelijk kwaad is. Natuurlijk kun je er niet omheen als mensen ernstige misdrijven plegen, maar los van het gegeven dat daders even uit de samenleving zijn en geen slachtoffers meer kunnen maken (buiten de gevangenismuren dan) lost het meestal niets op.
Mensen die actief zijn in de strafrechtketen (of daar verslag van doen) weten het heel goed: een kleine boef wordt niet zelden een grote boef in detentie. Omdat je met een relatief lange celstraf alles verliest (woning, werk, wijf, netwerk) en in de petoet ook ervaren boeven tegenkomt, komen veel mensen er slechter uit dan ze erin zijn gegaan.
Door mijn ervaring in rechtbankland ben ik een groot voorstander van maatregelen die wel werken: behandeling, begeleiding en toezicht. Dat wordt wel eens een linkse hobby genoemd, maar het is feitelijk gewoon de beste manier om te voorkomen dat er nog meer slachtoffers vallen.
Je wint er alleen geen zetels mee en het levert je ook al geen column op in een landelijke krant.
Preventief
Ik geloof na al die jaren ook niet meer in de preventieve werking van strafrecht. Als de media weer bol staan van artikelen over geweld tegen hulpverleners of politie, putten politici zich weer uit in superlatieven om zwaardere straffen te eisen.
Het resultaat?
Geweld tegen hulpverleners en agenten blijft stijgen. En dat is ook niet zo gek (als je die zaken daadwerkelijk volgt), want het gaat vrijwel altijd om impulsdelicten. Om plotselinge woede en onmacht, niet zelden aangejaagd door het gebruik van alcohol of harddrugs.
Je zou bijvoorbeeld zeggen dat de bewakingscamera’s in het centrum van de meeste steden de ultieme preventieve werking zouden hebben. Daders worden namelijk letterlijk en voor iedereen zichtbaar vol in beeld gebracht.
Maar niets is minder waar. Geloof mij: ik heb mensen de meest vreselijke dingen zien doen onder de ogen van die spiedende camera’s.
Dreiging
Je kunt het ontkennen wat je wil, maar de ‘dreiging’ van een zware straf is niet iets waar geweldplegers doorgaans aan denken als ze doen wat ze doen. Ik heb dat altijd wel een interessant gedachtenexperiment gevonden: wat als er morgen geen regels en wetten meer gelden? Zou u dan gaan plunderen? Zou u de eerste de beste vrouw op straat seksueel misbruiken?
Ik weet niet hoe het met u zit, maar ik denk dat het merendeel van de mensen dat niet zal doen. En de mensen die het wel doen, doen het nu ook al. Niet dat ik er nu voor pleit om alle regels en wetten af te schaffen, maar het zegt wat mij betreft wel iets over de effectiviteit van het mantra van de preventie.
Misverstanden
Ten slotte:
Er bestaan nogal wat misverstanden over de rechtspraak. Daar heb ik al eens een verhaal over geschreven. Doorgaans rusten deze misverstanden op een gebrek aan kennis.
En dat is goed voorstelbaar, want zo openbaar is de rechtspraak nu ook weer niet. Probeer maar eens te achterhalen welke rechtszaak wanneer en waar speelt. De rechtspraak is bezig om daar verbetering in aan te brengen, maar tot nu toe is dat nog toekomstmuziek.
Bovendien heeft niet iedereen natuurlijk tijd en gelegenheid om rechtszaken te bezoeken.
Alternatief
Toch is dat allemaal op zich geen excuus, zeker niet als mensen een stevige mening hebben over de rechtspraak. Omdat er een goed alternatief voorhanden is.
Nederland mag zich gelukkig prijzen met een (relatief kleine) groep professionele rechtbankverslaggevers, die voor u dag in, dag uit rechtszaken bezoeken. Via bijvoorbeeld Saskia Belleman (voormalig Telegraaf) of ondergetekende kunt u vrijwel dagelijks live getuige zijn van wat er zich in rechtbanken in heel Nederland afspeelt.
Dus als u een sterke mening heeft over de rechtspraak: overweeg eens online wat rechtszaken bij te wonen. Of nog beter: bezoek zelf eens een rechtbank, de deuren staan wagenwijd open. Leden van @realtwitcourt hebben bijvoorbeeld de mogelijkheid om een dagje met mij mee te lopen.
Ik geef het u op een briefje: u zult een genuanceerder beeld krijgen en ontdekken dat de rechtspraak in Nederland best goed in elkaar zit.
Waardeer dit artikel!!
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan! Je kunt mij ook met een vast bedrag per maand steunen: klik dan hier. Zo help je onafhankelijke journalistiek in stand houden.